Siyaasada Soomaliya Maantay

 Siyaasadda Soomaaliya Maanta: Kala-Qaybsanaan, Eedeymo iyo Hoos-u-dhaca Kalsoonida

Tan iyo markii uu Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud bilaabay muddo-xileedkiisii labaad, doodaha siyaasadeed ee Soomaaliya waxa si isa soo taraysa u hareeyay arrimo la xiriira hannaanka dowladnimada, hufnaanta maamul, isla markaana awoodda dowladda dhexe oo la sheegay inay sii urursanayso. Dowladda Federaalka waxay ku doodayso in dib-u-habaynta ay waddo ay lagama maarmaan u tahay dhismaha dowlad awood leh oo casri ah. Dhanka kale, mucaaradka iyo qaar ka mid ah Dowlad-Goboleedyada Federaalka waxay ku eedeeyeen dowladda inay waddo siyaasad awoodda lagu ururinayo Muqdisho, iyadoo aan si ku filan loola tashan dhinacyada kale ee siyaasadda.

Mid ka mid ah dhaliilaha ugu badan ee loo jeediyo dowladda ayaa ah eedeymaha ku saabsan qaraabo-kiil iyo eex siyaasadeed. Siyaasiyiin mucaarad ah, xubno ka tirsan bulshada rayidka ah iyo madax ka tirsan dowlad-goboleedyada ayaa sheegay in xilal muhiim ah oo dowladeed loo magacaabay dad ay xiriir dhow la leeyihiin madaxda sare ee dowladda, ha noqoto qaraabonimo, saaxiibtinimo siyaasadeed ama isku beel. Madaxtooyadu waxay si joogto ah u inkirtay eedeymahaas, iyadoo ku adkaysanaysa in magacaabistu ku salaysan tahay karti iyo dan qaran. Si kastaba ha ahaatee, doodahaasi waxay sii xoojiyeen aragtida ay qabaan dadka wax dhaliila ee ah in awoodda siyaasadeed ay ku ururtay koox yar oo aad ugu dhow xarunta talada dalka.

Sidoo kale, musuqmaasuqa ayaa weli ah arrimaha ugu muranka badan siyaasadda Soomaaliya. Inkastoo dowladihii kala dambeeyay ay ballanqaadeen inay xoojinayaan isla-xisaabtanka iyo daahfurnaanta maaliyadeed, haddana Soomaaliya weli waxay ka mid tahay dalalka caqabadaha waaweyn kala kulma maamulka hantida dadweynaha. Xafiiska Hanti-dhowrka Guud ee Qaranka ayaa soo bandhigay horumar dhinaca kormeerka iyo dabagalka hantida dowladda, balse shakiga iyo walaaca la xiriira musuqmaasuqa ayaa weli bulshada dhexdeeda ka jira.

Mid ka mid ah arrimaha ugu muranka badan bilihii u dambeeyay ayaa noqday nidaamka fiisaha elektaroonigga ah (e-Visa). Siyaasiyiin mucaarad ah iyo warbaahinno kala duwan ayaa su'aal geliyay sida dakhliga ka soo xarooda fiisaha loo maamulo iyo in dhammaan lacagahaasi si rasmi ah ugu dhacaan khasnadda Dowladda Federaalka. Eedeymahan si madax-bannaan looma xaqiijin, dowladda federaalkuna way beenisay jiritaanka wax musuqmaasuq ah. Isla mar ahaantaana, nidaamka e-Visa waxa uu wajahay dhaleeceyn xooggan kadib markii uu dhacay weerar dhanka internet-ka ah oo sababay walaac ku saabsan amniga xogta iyo habraacyada ilaalinteeda.

Murankan e-Visa kuma koobna oo keliya dhinaca maaliyadda. Waxa kale oo uu qayb ka noqday khilaafka siyaasadeed ee muddada dheer u dhexeeya Dowladda Federaalka iyo Dowlad-Goboleedyada qaarkood. Puntland waxay si cad uga hortimid tallaabooyin ay sheegtay in Dowladda Federaalka si keli-talisnimo ah ugu ururinayso awoodaha la xiriira socdaalka iyo maamulka xuduudaha, iyadoo ku doodaysa in aan lagala tashan dowlad-goboleedyada, taas oo lid ku ah nidaamka federaalka. Somaliland, oo weli isu aragta dal madax-bannaan inkastoo aan si caalami ah loo aqoonsan, iyaduna gabi ahaanba ma aqbasho in nidaamka fiisaha ee Dowladda Federaalka uu ka shaqeeyo deegaannadeeda. Sidaas darteed, arrintani waxay abuurtay jahawareer ku saabsan socdaalka iyo maamulka xuduudaha, waxayna tusaale u noqotay sida dib-u-habaynta maamulka ay ugu xiran tahay khilaafaadka siyaasadeed ee dalka.

Waxaa laga yaabaa in caqabadda ugu weyn ee Soomaaliya maanta aysan ahayn hal eedeyn ama hal siyaasad oo gaar ah, balse ay tahay hoos-u-dhaca kalsoonidii ka dhexaysay dhinacyada siyaasadda. Xiriirka Dowladda Federaalka, qaar ka mid ah Dowlad-Goboleedyada iyo mucaaradka ayaa sii xumaaday sababo la xiriira wax-ka-beddelka dastuurka, hannaanka doorashooyinka iyo sida awoodaha loogu qaybsanayo nidaamka federaalka. Taageerayaasha dowladda waxay aaminsan yihiin in hoggaan adag uu lagama maarmaan u yahay sidii Soomaaliya uga gudbi lahayd ismari-waaga siyaasadeed ee soo jiitamayay tobannaan sano. Dhanka kale, mucaaradku waxay ku doodaan in dib-u-habayn kasta oo waarta ay ku iman karto oo keliya wada-tashi qaran iyo heshiis siyaasadeed oo loo dhan yahay.

Iyadoo Soomaaliya wajahaysa marxalad siyaasadeed oo xasaasi ah, aragtiyahan iska soo horjeeda ayaa sii adkeeyay suurtagalnimada in la gaaro is-afgarad qaran. Bilaha soo socda waxay muujin doonaan in hoggaamiyeyaasha Soomaalidu awood u yeelan doonaan inay gaaraan tanaasul siyaasadeed oo dalka u horseeda xasillooni, ama in khilaafyada baa sii badan doona , taas oo u sabab noqon karta marxaladaha ugu adkaa ee soo mara nidaamka federaalka Soomaaliya tan iyo markii la dhisay Dowladda Federaalka sanadkii 2012.

Comments

Popular posts from this blog

Days and Nights

The Nomad– A Dying Breed

Ethiopia's Strategic Gambit